Սույն հրապարակմամբ ներկայացվում է Իրավաբանների միջազգային հանձնաժողովի (International Commission of Jurists – ICJ)՝ 2026 թվականի հունիսի 29-ին հրապարակված Ադրբեջան. Արդարադատությունը ճնշման տակ. փաստաբանների անկախությունը և արդար դատաքննության իրավունքը («Azerbaijan: Justice Under Pressure. Independence of Lawyers and the Right to a Fair Trial») զեկույցի չորրորդ գլխի հայերեն թարգմանությունը։

Զեկույցը համապարփակ իրավական գնահատական է Ադրբեջանի կողմից հայ ռազմագերիների, քաղաքացիական անձանց և Արցախի նախկին ղեկավարների նկատմամբ իրականացված քրեական վարույթների վերաբերյալ։ ICJ-ն դրանք դիտարկում է ոչ թե որպես առանձին դեպքեր, այլ Ադրբեջանի քրեական արդարադատության համակարգում տարիներ շարունակ արձանագրված կառուցվածքային խնդիրների համատեքստում։

Հրապարակման հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է զեկույցի չորրորդ գլխի «Դատարանները և արդար դատաքննության իրավունքը» բաժնի վրա, որում միջազգային իրավունքի չափանիշների հիման վրա գնահատվում է հայ կալանավորվածների դատավարությունների համապատասխանությունն արդար դատաքննության հիմնարար երաշխիքներին։ Ընթերցողին ներկայացվում է նաև զեկույցի առաջին երեք գլուխների համառոտ վերլուծությունը, որը հնարավորություն է տալիս հասկանալ ICJ-ի իրավական եզրակացությունների հիմքում ընկած համակարգային համատեքստը։

Հայերեն թարգմանությանը կցվում է նաև զեկույցի անգլերեն պաշտոնական բնօրինակի հղումը՝ այն ընթերցողների համար, որոնք ցանկանում են աշխատել սկզբնաղբյուրով։

Սույն վերլուծությունն ուսումնասիրում է «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության մի շարք պատգամավորների կողմից շրջանառության մեջ դրված օրենսդրական փաթեթի սահմանադրականությունը, որով առաջարկվում է Ազգային ժողովի ընտրություններին և հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունքը պայմանավորել նախորդ 365 օրվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում առնվազն 183 օր փաստացի գտնվելու հանգամանքով։ Վերլուծությունը եզրակացնում է, որ առաջարկվող կարգավորումն անհամատեղելի է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի 1-ին մասի հետ, որն ընտրելու իրավունքի իրականացման պայմաններ է սահմանում բացառապես քաղաքացիությունն ու տարիքը՝ օրենսդրին չթողնելով որևէ մնացորդային հայեցողություն լրացուցիչ նյութական նախապայմաններ սահմանելու համար։ Անհամատեղելիությունը հաստատվում է նաև Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի համակարգային մեկնաբանությամբ, 48-րդ և 181-րդ հոդվածների համեմատական վերլուծությամբ, ինչպես նաև 75-րդ և 80-րդ հոդվածների կիրառությամբ, որոնք օրենսդրի լիազորությունը սահմանափակում են հիմնարար իրավունքների արդյունավետ իրականացման կազմակերպական ու ընթացակարգային կառուցակարգերի սահմանմամբ և բացարձակ կերպով արգելում են դրանց էության խաթարումը։ Վերլուծությունն արձանագրում է նաև, որ առաջարկվող կարգավորումը չի համապատասխանում Վենետիկի հանձնաժողովի՝ ընտրական հարցերում և հանրաքվեների վերաբերյալ բարենպաստ գործունեության կանոնագրքերին, որոնք բնակության տևողության պահանջը թույլատրում են բացառապես տեղական ընտրությունների և տեղական հանրաքվեների համատեքստում։

Միջազգային կառույցների կողմից հրապարակված ցուցանիշների և ինդեքսների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս լուծելու երկու կարևոր խնդիր: Առաջին, համապարփակ թվային ցուցանիշների օգնությամբ գնահատել ՀՀ կատարողականը տվյալ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև կատարել միջժամանակային համեմատություններ՝ հասկանալու, թե արդյոք երկիրը շարժվում է ցանկալի ուղղությամբ: Երկրորդ, ՀՀ կատարողականը համեմատել այլ երկրների հետ՝ պարզելու Հայաստանի հարաբերական դիրքը տարածաշրջանում և Եվրասիական տնտեսական միությունում: Այս արդյունքները կարևոր են, քանի որ օգնում են ստանալ տնտեսական իրավիճակի համակողմանի գնահատականը, ինչն անհրաժեշտ է ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածի համար: Սույն վերլուծությունը միտված է վերոհիշյալ խնդիրների պարզաբանմանը:

Ելնելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակված տվյալներից՝ սույն վերլուծությունում ուսումնասիրվել է ՀՀ տնտեսության՝ վերջին ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացումները: Մասնավորապես, դիտարկվել են տնտեսական ակտիվության՝ տվյալ ամսվա կուտակային ցուցանիշը, դրա ոլորտային բաշխվածությունը, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ճյուղերի դինամիկան: Վերլուծվել են նաև տնտեսական զարգացումները ՀՀ արտաքին առևտրի ոլորտում, աշխատանքի շուկայում և հարկաբյուջետային հատվածում: Բացի այդ, անդրադարձ է կատարվել նաև ֆինանսական հատվածին (գնաճ, ավանդներ և վարկեր), ինչպես նաև փոխարժեքի վարքագծին:

Այս վերլուծության նպատակն է գնահատել ՀՀ պետական բյուջեի կատարման ընթացքը տվյալ ժամանակահատվածում: Նախ նկարագրվել է ՀՀ տնտեսության ընդհանուր բնութագիրը, այն է՝ տնտեսական ակտիվության շարժիչ ուժերը, զարգացումները տնտեսության առանձին ճյուղերում, պահանջարկի բաղադրիչների՝ սպառման և ներդրումների վարքագիծը և այլն: Այնուհետև վերլուծվել է պետական բյուջեի եկամուտների և ծախսերի կատարողականը՝ համեմատելով համապատասխան ցուցանիշների փաստացի և պլանային արժեքները: Վերլուծությունը ավարտվել է հիմնական եզրահանգումների ամփոփմամբ:

Ելնելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակված տվյալներից՝ սույն վերլուծությունում ուսումնասիրվել է ՀՀ տնտեսության՝ վերջին ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացումները: Մասնավորապես, դիտարկվել են տնտեսական ակտիվության՝ տվյալ ամսվա կուտակային ցուցանիշը, դրա ոլորտային բաշխվածությունը, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ճյուղերի դինամիկան: Վերլուծվել են նաև տնտեսական զարգացումները ՀՀ արտաքին առևտրի ոլորտում, աշխատանքի շուկայում և հարկաբյուջետային հատվածում: Բացի այդ, անդրադարձ է կատարվել նաև ֆինանսական հատվածին (գնաճ, ավանդներ և վարկեր), ինչպես նաև փոխարժեքի վարքագծին:

Սույն վերլուծության նպատակն է գնահատել ՀՀ պետական բյուջեի կատարման ընթացքը տվյալ ժամանակահատվածում: Նախ նկարագրվել է ՀՀ տնտեսության ընդհանուր բնութագիրը, այն է՝ տնտեսական ակտիվության շարժիչ ուժերը, զարգացումները տնտեսության առանձին ճյուղերում: Այնուհետև վերլուծվել է պետական բյուջեի եկամուտների և ծախսերի կատարողականը՝ համեմատելով համապատասխան ցուցանիշների փաստացի և պլանային արժեքները: Վերլուծությունը ավարտվել է հիմնական եզրահանգումների ամփոփմամբ:

Ելնելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակված տվյալներից՝ սույն վերլուծությունում ուսումնասիրվել է ՀՀ տնտեսության՝ վերջին ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացումները: Մասնավորապես, դիտարկվել են տնտեսական ակտիվության՝ տվյալ ամսվա կուտակային ցուցանիշը, դրա ոլորտային բաշխվածությունը, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ճյուղերի դինամիկան: Վերլուծվել են նաև տնտեսական զարգացումները ՀՀ արտաքին առևտրի ոլորտում, աշխատանքի շուկայում և հարկաբյուջետային հատվածում: Բացի այդ, անդրադարձ է կատարվել նաև ֆինանսական հատվածին (գնաճ, ավանդներ և վարկեր), ինչպես նաև փոխարժեքի վարքագծին:

Հաշվետու ժամանակահատվածում «Լույս» հիմնադրամի թիմն իրականացրել է լայնածավալ վերլուծական-հետազոտական աշխատանք՝ անդրադառնալով ամենաբազմազան թեմաների։ Մեր ուշադրության կենտրոնում են գտնվել իրավունքի, տնտեսության, քաղաքականության և միջազգային հարաբերությունների ընթացիկ և արդիական զարգացումները։ Տարվա ընթացքում մեր թիմը հրապարակել է շուրջ 35 վերլուծություն, որոնցում ոչ միայն վերլուծվել են առկա խնդիրներն ու մարտահրավերները, այլև փնտրվել և առաջարկվել են համապատասխան լուծումներ։

Ելնելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակված տվյալներից՝ սույն վերլուծությունում ուսումնասիրվել է ՀՀ տնտեսության՝ վերջին ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացումները: Մասնավորապես, դիտարկվել են տնտեսական ակտիվության՝ տվյալ ամսվա կուտակային ցուցանիշը, դրա ոլորտային բաշխվածությունը, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ճյուղերի դինամիկան: Վերլուծվել են նաև տնտեսական զարգացումները ՀՀ արտաքին առևտրի ոլորտում, աշխատանքի շուկայում և հարկաբյուջետային հատվածում: Բացի այդ, անդրադարձ է կատարվել նաև ֆինանսական հատվածին (գնաճ, ավանդներ և վարկեր), ինչպես նաև փոխարժեքի վարքագծին: